Scopus bazasında indeksləşdirilən jurnalda məqalənin dərc olunması Azərbaycan tədqiqatçıları üçün elmi fəaliyyətin mühüm mərhələsidir. Bu proses diqqətli hazırlıq, akademik yazı standartlarına riayət və nəşr müddətinə təsir edən amillərin başa düşülməsini tələb edir. Bir çox müəllif üçün yalnız məqalənin yerləşdirilməsi deyil, həm də əlyazmanın təqdim edilməsindən rəsmi dərc olunmasına qədər bütün prosesin nə qədər vaxt aparacağını proqnozlaşdırmaq vacibdir. Uğurlu Scopus nəşri üçün bu mərhələlərin xüsusiyyətlərini əvvəlcədən bilmək böyük əhəmiyyət daşıyır.
Məqalənin dərc olunma mərhələləri
Scopus jurnallarında məqalənin dərc olunma müddəti bir sıra amillərdən asılıdır və bir neçə əsas mərhələdən keçir.
Məqalənin hazırlanması və göndərilməsi
Bu mərhələdə müəllif tədqiqat materiallarını toplayır, məqalə mətnini yazır, ədəbiyyat siyahısını və annotasiyanı tərtib edir, həmçinin seçilmiş jurnalın tələblərinə uyğunluğu yoxlayır. Scopus-da indeksləşdirilən jurnallar adətən məqalənin quruluşu və üslubu ilə bağlı ciddi qaydalar təqdim edir. Məqalənin hazırlanması tədqiqatın mürəkkəbliyindən və müəllifin təcrübəsindən asılı olaraq bir neçə həftədən bir neçə aya qədər davam edə bilər.
İlkin redaksiya yoxlaması
Məqalə göndərildikdən sonra jurnal redaksiyası əlyazmanı mövzuya uyğunluq, struktur və texniki tələblər baxımından yoxlayır. Bu mərhələ adətən bir həftədən dörd həftəyə qədər davam edir. Bəzi hallarda müəllifə məqaləni rəy prosesinə göndərilməzdən əvvəl təkmilləşdirmək üçün tövsiyələr verilə bilər ki, bu da ümumi müddəti uzada bilər.
Rəy prosesi (resenziya)
Ən uzun və bəzən ən qeyri-müəyyən mərhələ müstəqil rəy prosesidir. Jurnal məqaləni müvafiq sahədə çalışan ekspertlərə göndərir. Rəyçilər tədqiqatın elmi yeniliyini, metodologiyanın keyfiyyətini, nəticələrin düzgünlüyünü və akademik standartlara uyğunluğunu qiymətləndirirlər. Orta hesabla rəy prosesi bir aydan altı aya qədər davam edə bilər. Bəzi beynəlxalq jurnallarda isə bu müddət səkkiz aya qədər uzana bilər, xüsusilə də bir neçə dəfə düzəliş tələb olunduqda.
Rəyçilərin qeydlərinə əsasən məqalənin yenidən işlənməsi
Çox vaxt rəyçilər məqaləyə dair irad və təkliflər təqdim edirlər. Müəllif bu düzəlişləri etməli, redaksiya ilə razılaşdırmalı və məqaləni yenidən göndərməlidir. Düzəlişlərin mürəkkəbliyindən asılı olaraq bu mərhələ bir neçə həftədən bir neçə aya qədər davam edə bilər.
Son qərar və nəşr
Rəy prosesi uğurla tamamlandıqdan və bütün düzəlişlər təsdiqləndikdən sonra redaksiya məqalənin dərc olunması barədə yekun qərar verir. Məqalə jurnalın növbəti buraxılışında dərc olunmaq üçün növbəyə daxil edilir. Jurnalın nəşr qrafikindən asılı olaraq məqalə elektron formatda tez dərc oluna və ya çap buraxılışını gözlədiyi üçün bir neçə ay gecikə bilər.
Nəşr müddətinə təsir edən əsas amillər
Məqalənin dərc olunma müddəti müxtəlif amillərdən asılıdır və müəlliflər bunları nəzərə almalıdır:
- əlyazmanın keyfiyyəti – yaxşı hazırlanmış, düzgün strukturlaşdırılmış və düzgün istinadlarla yazılmış məqalələr daha tez qəbul edilir;
- tədqiqatın mövzusu – dar ixtisaslaşmış mövzular üzrə uyğun rəyçi tapmaq daha çox vaxt tələb edə bilər;
- rəyçilərin iş yükü – məşhur jurnallarda ekspertlər çox vaxt daha çox yüklü olduqları üçün qiymətləndirmə müddəti uzana bilər;
- jurnalın redaksiya siyasəti – yüksək kvartilli (Q1–Q2) jurnallar daha sərt tələblərə görə uzun rəy prosesinə malik ola bilər;
- nəşr formatı – Open Access elektron nəşrlər adətən çap versiyası ilə müqayisədə daha tez dərc olunur;
- məqalənin dili – ingilis dilində səhvlərlə yazılmış məqalələr və ya əlavə redaktə tələb edən mətnlər nəşr prosesini uzada bilər.
Azərbaycan müəllifləri üçün tövsiyələr
Nəşr müddətini azaltmaq üçün tədqiqatçılara aşağıdakı tövsiyələr verilir:
- məqaləni hazırlayarkən jurnalın tələblərini diqqətlə öyrənmək və onlara tam riayət etmək;
- plagiat və istinadların düzgünlüyünü əvvəlcədən yoxlamaq;
- məqaləni akademik ingilis dilində yazmaq və ya peşəkar redaktə xidmətindən istifadə etmək;
- tədqiqat mövzusuna və səviyyəsinə uyğun jurnal seçmək;
- rəyçilərin iradlarına əsasən məqaləni yenidən işləmək üçün vaxt planlaşdırmaq.
Nəticə
Scopus bazasında indeksləşdirilən jurnallarda məqalənin dərc olunması bir neçə aydan bir ilə və ya daha uzun müddətə qədər davam edə bilər. Müddət məqalənin keyfiyyətindən, jurnalın səviyyəsindən, rəy prosesindən və təşkilati amillərdən asılıdır. Azərbaycan tədqiqatçıları üçün nəşr prosesini əvvəlcədən planlaşdırmaq, bütün tələblərə riayət etmək və mümkün düzəlişlərə hazır olmaq vacibdir. Bu yanaşma uğurlu nəşr ehtimalını artırır və əlyazmanın təqdim edilməsindən Scopus bazasında rəsmi dərcinə qədər olan bütün prosesi daha səmərəli təşkil etməyə kömək edir.