Dünya şöhrətli azərbaycanlı alim Lütfi Zadənin vəfatından bir il ötür

Lütfü Zadə 1921-ci il fevralın 4-də Bakıda anadan olub

Bu gün dünya şöhrətli azərbaycanlı alim, qeyri-səlis çoxluqlar nəzəriyyəsinin və qeyri-səlis məntiqin banisi, Kaliforniya Universitetinin professoru Lütfi Zadənin vəfatından bir il ötür.

Lütfi Rəhim oğlu Ələsgərzadə 1921-ci il fevralın 4-də Bakıda anadan olub, ibtidai təhsilini 16 saylı orta məktəbdə başa vurub. 1932-ci ildə Ələsgərzadələr ailəsi ata-baba yurdu Cənubi Azərbaycana köçmək məcburiyyətində qalıblar. Burada orta təhsilini başa vuran Lütfi Zadə Tehran Universitetinin Elektrik mühəndisliyi fakültəsinə daxil olub, bu təhsil ocağını müvəffəqiyyətlə bitirdikdən sonra isə 23 yaşında Amerika Birləşmiş Ştatlarına gələrək, təhsilini Massaçusets Texnologiya İnstitutunda davam etdirib. Onun dünya elminə məlum olan 6 mühüm nəzəriyyəsinin bünövrəsi də elə burada qoyulub.

L.Zadə 1944-cü ildən 1959-cu ilə qədər Massaçusets Texnologiya İnstitutunda və Kolumbiya Universitetində magistr, doktorluq elmi dərəcələrini alıb. 1959-cu ildən Berkli Universitetində çalışıb, 1963-cü ildən isə "Elektrik mühəndisliyi və kompüter elmləri" kafedrasına rəhbərlik edib. L.Zadə həmin universitetdə ömürlük professor və "Soft Computing" İnstitutunun direktoru kimi fəaliyyət göstərib.

Azərbaycanlı alimə dünyada şöhrət qazandıran və istehsalatda geniş tətbiq edilən, eyni zamanda, dünya elmində inqilab hesab olunan qeyri-səlis məntiq (Fuzzy Logic) nəzəriyyəsi olub. Bu nəzəriyyə riyaziyyatın əsası olan ikili çoxluq anlayışına yeni ifadə verib: qeyri-səlis çoxluq. Elmdə qeyri-səlis ölçünün daxil edilməsi təbiətdə və cəmiyyətdə gedən proseslərin qeyri-müəyyənliyini daha adekvat nəzərə almağa imkan yaradıb. Hazırda Yaponiyanın “Mitsubishi“, “Toshiba“, “Sony“, “Canon“, “Sanyo“, “Nissan“, “Honda” və digər nüfuzlu şirkətləri qeyri-səlis məntiq texnologiyasından foto və videokameralar, paltaryuyan maşınlar, vakuum kimyəvi təmizləyicilərinin istehsalında, avtomobillərin, qatarların, sənaye proseslərinin idarə olunmasında geniş istifadə edirlər. Alim, həmçinin “Təəssüratlar nəzəriyyəsi”, “Sistemlər nəzəriyyəsi”, “Sözlə işləyən kompüter nəzəriyyəsi”, “Optimal süzgəclər nəzəriyyəsi” kimi dünya elminin inkişafında, onun yeni əsaslar üzərində qurulmasında mühüm rol oynamış elmi kəşflərin müəllifidir. Onun haqqında “Müasir elmin korifeyi”, “Dünya dahilərsiz yaşaya bilmir” adlı kitablar yazılıb, “Uzaq və yaxın Lütfi Zadə” sənədli filmi çəkilmiş, Lütfi Zadə irsi və Süni İntellekt Assosiasiyası, Lütfi Zadə adına Beynəlxalq Müasir Elmlər Akademiyası yaradılıb.

L.Zadənin məşhur vəziyyətlər fəzası, dinamik sistemlərin idarə olunma və müşahidə olunma nəzəriyyələri müasir idarəetmə elminin əsasını təşkil edir. ABŞ-ın Milli Kosmik Tədqiqatlar Mərkəzi (NASA) bu nəzəriyyələr əsasında idarəetmə sistemlərini tədqiq edir, layihələndirir və tətbiq edir.

Dünya şöhrətli alim sonuncu dəfə Bakıya 2008-ci ilin noyabrında “BakuTel” beynəlxalq telekommunikasiya və informasiya texnologiyaları sərgi və konfransında iştirak etmək üçün gəlmişdi. L.Zadə AMEA Rəyasət Heyətində təşkil olunan tədbirdə iştirak etmiş, ona elmdə göstərdiyi xidmətlərə görə AMEA-nın fəxri diplomu təqdim olunmuşdu.

Lütfi Zadənin zəngin elmi fəaliyyəti Azərbaycan dövləti tərəfindən də hər zaman yüksək qiymətləndirilib, 2011-ci ilin fevralında Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə dünya şöhrətli alim texnologiyaların inkişafına verdiyi töhfələrlə mədəniyyətlərarası dialoqun qurulmasında göstərdiyi xidmətlərinə görə “Dostluq” ordeni ilə təltif edilib.

AMEA Rəyasət Heyətinin 20 aprel 2016-cı il tarixdə keçirilmiş iclasında böyük alim “Azərbaycan Respublikasının Nizami Gəncəvi adına Qızıl medalı”na layiq görülüb.

O, 1989-cu ildə qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsinin sənayedəki uğurlarına görə Yaponiyanın elm adamlarına verdiyi ən yüksək mükafat – “Honda” mükafatı ilə təltif olunub.

Lütfi Zadə Berkli Universitetinin ömürlük professoru seçilmiş yeganə şəxs idi.

O, NASA və NATO-nun aparıcı mütəxəssisi idi. Həmçinin yaşadığı Berkli şəhərində öz adına olan “İnstitute Zadeh-ZİFT” İnformasiya Texnologiyaları İnstitutuna rəhbərlik edirdi. Məlumat üçün bildirək ki, Lütfi Zadə alman alimi Maks Plankdan sonra dünyada ikinci alimdir ki, sağlığında həm özünün, həm də nəzəriyyəsinin adını daşıyan elmi mərkəz mövcud idi.

L.Zadə bir çox xarici ölkə akademiyalarının üzvü idi. O, çox sayda mötəbər cəmiyyətlərin və fondların mükafatlarına layiq görülmüş, medallarla təltif edilib. Onlarla xarici dövlət və ictimai təşkilatların fəxri doktoru idi. Dünya şöhrətli alim, həmçinin ABŞ Milli Mühəndislik Akademiyasının üzvü, fəxri akademiki seçilib.

Lütfi Zadə həm də AMEA İnformasiya Texnologiyaları İnstitutunun “İnformasiya Cəmiyyəti Problemləri” və “İnformasiya Texnologiyaları Problemləri” junallarının Fəxri baş redaktoru idi.

Qeyd edək ki, alimin nəşi öz vəsiyyətinə uyğun olaraq, Azərbaycana gətirilib və 1-ci Fəxri Xiyabanda dəfn edilib. Alimin vəfatının ildönümü ərəfəsində heykəltəraş, xalq rəssamı, akademik Ömər Eldarov tərəfindən hazırlanmış qəbirüstü abidəsi ucaldılıb.

AZƏRTAC

Əgər səhv görmüsünüzsə, mətndə səhvi seçin və Ctrl+Enter sıxaraq redaksiyaya göndərin
Mən məsləhət görürəm
Hələ heç kim məsləhət bilməyib

Şərhlər

Şərhlər ünsiyyət, müzakirə və maraqlı sualların aydınlaşdırılması üçün nəzərdə tutulub

Biznes
Satınalma müqaviləsi imzalanıb Bu il sentyabrın 27-də “Bakı Metropoliteni” QSC tərəfindən müxtəlif ölçülü ofis modullarının kotirovka sorğusu üsulu ilə satınalınmasına dair keçirilmiş müsabiqənin qalibi məlum olub. Bakucity.az xəbər verir ki, tenderin qalibi “İcecool” MMC elan edilib. Oktyabrın 18-də həmin şirkətlə müvafiq satınalma müqaviləsi imzalanıb. Müqavilənin dəyəri 45 383,98 manat məbləğindədir. Qeyd edək ki, Fuad Əli Qulu oğlu Bədəlov tərəfindən y...
İdman
Bu gün Premyer Liqada 8-ci tura start verilir Bakucity.az xəbər verir ki, turun açılış matçı Qəbələdə keçiriləcək. Lider “Neftçi” “Qəbələ”nin qonağı olacaq. İlk dövrədə bu komandalar arasında keçirilmiş oyunda paytaxt təmsilçisi 2:1 hesablı qələbəyə sevinib. Liderliyini qorumağı hədəfləyən “ağ-qaralar” elə də yaxşı günlərini yaşamayan rəqiblə görüşdə xal itirməməyə çalışacaq. Günün digər matçı isə son çempion “Qarabağ”la “Səbail” arasında baş tutacaq. İlk...
Cəmiyyət
Azərbaycanın Odlar Yurdu Universitetində qəribə qadağa qüvvəyə minib Bakucity.az universitet rəhbərliyinin göstərişi ilə qüvvəyə minən qadağaya görə ali təhsil müəssisəsində xanım tələbələrə dikdaban ayaqqabı geyinmək yasaqlanıb. Bu barədə universitet binasının foyesində məlumat yerləşdirilib. Məlumat deyilir: "Diqqət! Diqqət! Universitetin binasına dikdaban ayaqqabı ilə girmək qəti qadağandır”. Bu barədə məlumatı a24.az xəbər saytı yayıb.  Universitet bir...
Cəmiyyət
Bakıda daha bir ölümlə nəticələnən yol qəzası baş verib Bakucity.az xəbər verir ki,  hadisə dünən gecə saat 22:00 radələrində Qaradağ rayonu ərazisində, Lökbatan-Xocasən yolunun "Meyvəli" bazarının qarşısından keçən hissəsində baş verib. 1962-ci il təvəllüdü Ağayev Fərhad Əliqulu oğlu yolu keçməyə çalışan piyadanı vurub. Publika.az-ın verdiyi məlumatda bildirilir.  Nəticədə, ağır xəsarət alan piyada, 1986-cı il təvəllüdlü Süleyman Nəbiyev aldığı xəsarətlər...
Hadisələr
Bakı polisi quldurlar barədə axtarış elan edib Bakucity.az xəbər verir ki, 3 nəfər naməlum şəxs Bakıda taksi sürücüsü kimi çalışan şəxsə bıçaqla hədə-qorxu gəlməklə pulunu qarət edib. Taksi sürücüsü evə pulsuz, amma sağ qayıda bilib. Bu barədə məlumatı Sputnik Azərbaycan Binəqədi rayon polis şöbəsindən əldə edib.  Hadisə gecə vaxtı 17 Oktyabr-dan 18 Oktyabra keçən vaxta təsadüf edib. Quldurlar "VAZ-2107" markalı taksi sürücüsü, 1993-cü il təvəllüdlü Əmirza...
Cəmiyyət
Yeni çatlar müşahidə edilib Badamdar sürüşmə zonasında saat 09:00-a olan monitorinqlərin nəticəsinə əsasən, sahədəki çatlarda artım qeydə alınıb.  Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi tərəfindən yaradılan Qərargahdan verilən məlumata görə, sürüşmə zonasının sağ və sol hissəsində isə yeni çatlar müşahidə edilib.  Bakucity.az
Biznes
Müvafiq qərarı baş nazir Novruz Məmmədov imzalayıb Nazirlər Kabineti “Azərbaycan Respublikasının xarici iqtisadi fəaliyyətin mal nomenklaturası, idxal gömrük rüsumlarının dərəcələri və ixrac gömrük rüsumlarının dərəcələri”ndə dəyişikliklər edilməsi barədə qərar verib. Bakucity.az-ın xəbərinə görə, müvafiq qərarı baş nazir Novruz Məmmədov imzalayıb. Qərara əsasən, “Aİ-92” oktanlı benzin idxalı müvəqqəti olaraq gömrük rüsumundan azad edilib. Əvvəllər bu növ...
Cəmiyyət
Şagird 2 almasına görə anasının qəzəblənəcəyindən qorxub Bakucity.az xəbər verir ki, Oktyabrın 17-sində oxuduğu məktəbdən yoxa çıxan 7-ci sinif şagirdi Azər M. tapılıb. Azərin yoxa çıxmasından sonra anası yerli telekanallardan birinə müraciət edib. Milli.az-ın məlumatına görə, ana göz yaşları içində övladının itkin xəbərini bu sözlərlə verib: "Həmişə dərsdən çıxıb evə gəlirdi. Bu gün evə gəldim ki, yoxdu evdə. Zəng vurdum valideyinin birindən soruşdum. Ded...
İdman
Oyuna bilet satışı davam edir Futbol üzrə Avropa Liqasının qrup mərhələsi çərçivəsində oktyabrın 25-də Azərbaycan çempionu “Qarabağ”la Ukraynanın “Vorskla” klubu arasında keçiriləcək oyuna bilet satışı davam edir. Bakucity.az xəbər verir ki, artıq bu matça 12000 bilet satılıb. Bu barədə Ağdam klubunun mətbuat xidməti məlumat yayıb. Biletləri aşağıdakı satış məntəqələrindən əldə etmək olar: “Qarabağ” FK (Fan-Şop) Gənclik Mall 28 Mall ASAN Xidmət (1,2, 3, 4...