Musa Nağıyevın nəvəsi: Xarici banklardakı yatırımlarını əldə edib qalan iki binanı tikdirmək istəyirəm - MÜSAHİBƏ

"Babam bəhailiyə sitayiş etməyib, amma..."

XIX əsrin sonları, XX əsrin əvvəllərində neftə artan tələbat Azərbaycan milli burjuaziyasının təşəkkülünə səbəb oldu. Bakının 11 milyonçusunun malik olduğu var-dövlət isə həmin dövrün bəzi hökmdarlarının var-dövlətindən çox idi.

BakuCity.az “Bakı milyonçuları” rubrikası çərçivəsində Azərbaycanın məşhur milyonçusu, neft hasilatçısı, xeyriyyəçi Ağa Musa Nağıyevdən bəhs edir.

Milyonçunun nəvəsi, yazıçı-jurnalist, “Milli Dəyərlərin Qorunması” İctimai Birliyinin sədri Dilarə Nağıyeva-Muxtarova ilə həmsöhbət olduq.

Qeyd edək ki, D.Nağıyeva-Muxtarova Musa Nağıyevin doğma qardaşı Ağa Əlidən övladlığa götürdüyü Fərəc Nağının qızıdır.

- Musa Nağıyevi tanımayan yoxdur, amma onun haqqında sizdən eşitmək daha maraqlıdır. Ağa Musa Nağıyev kimdir və necə insan olub? 

- Ağa Musa Nağıyev 1849-cu ildə Bakıda, Biləcəri qəsəbəsində Hacı Nağı və Seyid qızı Rüqiyyənin çox kasıb ailəsində doğulub. Atası saman satmaqla məşğul olub, qardaşı Ağa Əli isə ömrünün sonuna qədər hamamçı işləyib. Yük daşımaqdan, hambalçılıqdan böyük firmanın sahibi olana qədər ağır həyat yolu keçən Nağıyev neftin və işgüzarlığının hesabına milyonçu olub. Onun tikdirdiyi 98 bina Bakının memarlıq möhürünə çevrilib. Oğlu İsmayılın xatirəsinə həsr etdiyi, indiki İstiqlaliyyət küçəsində qotik üslubda tikilmiş “İsmailiyyə” binası (1908-1913) öz harmoniyası ilə bu tikililər içərisində şah əsər sayılır.

Babamın ziddiyyətli, sevincli, kədərli və faciəli həyatı bütövlükdə doğma xalqının tarixi və mədəniyyəti ilə bağlıdır. Tanrı hələ kiçik yaşlarından onu özündən böyük yükün altına atıb. Zəhmətinin bəhrəsini – yalnız çörəyə və qəndə çatan pulunu qazanıb, ehtiyac duyan ailəsinə kömək edən Ağa Musa sonradan xeyirxahlığı, təfəkkürü ilə zəmanəsinin mesenatları  arasında özünəməxsus yer tutanlardan olub. Alicənablıq və təvazökarlığı özündə cəmləşdirə bilən neft milyonçusu keçdiyi həyat yolunun məqamlarını özündə əks etdirməyi də bacarıb. XX əsrin əvvəllərində Bakının daha çox ehtiyac duyduğu sahələrin dirçəlişi, xalqın tələbatını ödəmək baxımından, məşhur mesenatın həyata keçirdiyi tədbirlər bu gün fövqəladə zəhmətin və xalqa bağlılığın təzahürü kimi diqqəti cəlb edir.

Görünüşcə isə orta boylu, orta çəkili olub. Nazik barmaqlarının ucunu hər zaman dövrünə uyğun olaraq xına ilə rəngləyərdi. Məclisə daxil olanda dövrünün ən varlı sahibkarı olduğundan və xeyriyyəçiliyinə görə hamı ayağa qalxardı.

- Deyilənə görə, Ağa Musa Nağıyev bəhailiyə inanır və düşünürdü ki, öləndən sonra insanın ruhu başqa bədəndə yenidən təzahür edir və buna görə də Bakıda bu qədər çox bina tikdirmək istəyib. Bu fikir düzdürmü?

- Babam bəhailiyə sitayiş etməyib, amma onun ikinci həyat yoldaşı gürcü yəhudisi Cankorova Yelizaveta Qriqoryevna bəhai cəmiyyətinin üzvü olub və babamın pullarını ora xərcləyib. Bəhai cəmiyyətinin məqsədi isə Bakı ərazisində yaşayan, bəhai təriqətinə etiqad edən sakinlər arasında ibtidai təhsilin yayılmasına nail olmaq olub. Y.Qriqoryevnanın kimsəsiz uşaqlara yardım etmək işinə cəlb etdiyi Ağa Musanın sonradan bu cəmiyyətin fəal üzvünə çevrilməsində və ardıcıl olaraq bu xeyriyyəçiliyini davam etdirməsində böyük rolu olub.

O, 1919-cu il martın 4-də, 70 yaşında Bakıda dünyasını dəyişəndə dəfnində 70 molla iştirak edib.

Binalara gəlincə, babamın atası həmişə ona vəsiyyət edirmiş ki, nə qədər çox pul qazansan, bir o qədər bina tikdir, daş həmişəlik yadigardır. O da qarşısına məqsəd qoyur ki, 100 bina tikdirsin, amma 70 yaşında rəhmətə gedir və 98 bina tikdirə bilir.

- Məzarının dəfələrlə dəyişdirilməsi öz vəsiyyəti olub?

- Vəsiyyətinə əsasən, Kərbəlada oğlu İsmayılın yanında dəfn olunacağı ümidi ilə Ağa Musa Nağıyevin məzarüstü “əmanət” qoyulan başdaşı sonralar çox yol gözləməli olub. Belə ki, müflisləşmiş nəslin nümayəndələrinin əlacsızlığı, nəşinin üçüncü dəfə köçürülməsi mərasiminin Zəhra xanımın vaxtilə Ağa Musanın hədiyyə etdiyi boyunbağısının “Torqsin”də (zərgərlik dükanı) satıldığı pulun hesabına başa gəlməsi, sovet quruluşu və sovet hakimiyyətinin mesenatın məzarı ətrafında yaratdığı problemlər, daha sonra Böyük Vətən müharibəsi, totalitar rejim və Nağıyevlərin “kapitalist ünsürlər” kimi təqibi və bir çox digər səbəblərdən milyonçunun nəşi yalnız 1998-ci ildə rahatlıq tapıb.

1919-cu ildən 2016-cı ilədək baş verən prosesdən kiçik arayışı Musa Nağıyev 1919-cu ildə Bakının Çəmbərəkənd qəbiristanlığında dəfn edilib; 1931-ci ildə - vəfatından 12 il sonra ikinci dəfə qəbir yeri dəyişdirilib. 12 rəqəmi onun hambalçılıq etdiyi illərin cəminə təsadüf edir. 1938-ci ildə - vəfatından 19 il sonra üçüncü dəfə qəbir yeri dəyişdirilib. Bu rəqəm onun 19 yaşında  kiçik torpaq sahibi olduğuna işarədir. 1998-ci ildə - vəfatından 80 il sonra dördüncü dəfə qəbir yeri dəyişdirilib, 8 (80) rəqəmi onun liderliyini təsdiq edir. 2016-cı ildə, vəfatından 98 il sonra məzarüstü büstünün qoyulma mərasimi həyata keçirilib. Bu rəqəm tikdirdiyi binaların sayına təsadüf edir.

- Nağıyevin Yelizavetadan övladı olub?

- Xeyr. Bəzi yerlərdə yazılır ki, guya babam müsəlman qadınını boşayıb və yəhudi qızı ilə evlənib. Bu, doğru deyil. O, ikinci həyat yoldaşı ilə də kəbin kəsdirib və sonradan mülk bölgüsü də hər iki qadın arasında bərabər həyata keçirilib. Babamın müsəlman qadını Ümmə Səlmədən isə iki övladı – İsmayıl və Ümmül Banu doğulub.

Dilarə xanım babasının Bakıda tikdirdiyi 98 binadan artıq 76-nı siyahıya alıb, amma deyir ki, bununla bağlı növbəti müsahibədə daha geniş məlumat vermək istəyir.

- Babamın tikdirdiyi 98 binanın hamısı paytaxtda yerləşir. Onlardan 76-nı siyahıya almışam. Binaların 36-sı – AMEA, İqtisad Universiteti (UNEC), Məhkəmə Ekspertizası Mərkəzi, Ağır Cinayətlər Məhkəməsi, Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsi, Əfəndiyev adına Şəhər Klinik Xəstəxanası, K.Fərəcova adına Elmi-Tədqiqat Pediatriya İnstitutu (keçmiş OMD xəstəxanası), keçmiş Musa Nağıyev xəstəxanası (indiki 1 saylı Şəhər Klinik xəstəxanası), Sabunçu poliklinikası, ÜNS teatrı, Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkəti, Zabitlər Evi, Səhiyyə Nazirliyinin keçmiş binası və digər müəssisələrin yerləşdiyi inzibati binalardır. Bunlardan başqa, Gül pasajı, 28 May küçəsindəki qoşa imarətlər və vağzaladək bütün binalar, Nizami küçəsindəki Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrı, Nigar Rəfibəyli küçəsindəki əzəmətli yaşayış binaları, Azərbaycan prospektində yerləşən köhnə Mərkəzi Poçtun binası, Səməd Vurğun küçəsində qış klubu (indiki Zabitlər evi), “Astoriya” və “Yeni Avropa” mehmanxanaları və Bakının digər gözəl və əzəmətli binaları Musa Nağıyevin pulu ilə tikilib.

- Bəs özünün neçə evi olub?

- Ümmə Səlmə ilə Rəsul Rza və Nigar Rəfibəyli küçələrinin kəsişməsində “Gül pasajı” deyilən binada, Yelizaveta Qriqoryevna ilə isə Bəşir Səfəroglu, 173-lə Səməd Vurğun küçəsinin kəsişdiyi tində tikdirdiyi binada yaşayıb. S.Vurğun küçəsində isə yaşamadığı evləri çox olub. 

- Xaricdə oxuyan azərbaycanlı tələbələrə təqaüd verməsi doğrudurmu? 

- Ağa Musa Nağıyev sahibkarlıqdan əldə etdiyi gəlirləri millətin maariflənməsi üçün sərf edən mesenatlardan olub. Vəfatından sonra aşkar edilən siyahıda xaricdə təhsil alan tələbələrin adları və onlara ayırdığı təqaüd haqqında məlumat var. O, 25 müsəlman qızının ibtidai sinifdə oxuması üçün də iri məbləğdə ianə verib. Həmçinin xaricdə təhsil alan gənclərin təhsil haqlarını ödəməyi üzərinə götürərək, Realnı məktəbdə təhsildə fərqlənənlərə təqaüd təyin edib. Bu gün də Dövlət İqtisad Universitetində (keçmiş Realnı məktəb) təhsildə fərqlənən tələbələrə Ağa Musa Nağıyevin adına təqaüd verilir. Babam mütəmadi olaraq hər il azərbaycanlı tələbələrinin müxtəlif təhsil ocaqlarında bilik almaqları üçün 8000 rubl məbləğində təqaüd ayırıb.

- Yazılarınızın birində qeyd etmişdiniz ki, atanız Nağıyev soyadının sürgünü olub...

- Atam, tanınmış aktyor və rejissor Fərəc Nağıyev Ağa Musa Nağıyevin yeganə varisi olub. O, doğma oğlu İsmayılın vəfatından sonra qardaşı Ağa Əlidən üç aylıq Fərəci övladlığa götürüb. 

Atam teatr, incəsənət sahələrini pillə-pillə aşaraq, ailəsi ilə birlikdə uzun illər ölkədən kənarda və Azərbaycanın rayonlarında köçkün-qaçqın həyatı yaşayıb. Onun məqsədi Orta Asiya və Dağıstanda, eləcə də ölkənin geridə qalmış bölgələrində mədəniyyətin, ələlxüsus, incəsənətin inkişafı üçün əlindən gələni etmək olub. Amma Nağıyev soyadı onu hər zaman təqib etdiyindən yaradıcılığı kölgədə qalıb. Beləcə, Fərəc 1929-cu ildən Nağıyev soyadının sürgünü olub.

- Nağıyevin xaricdə yaşayan qohum-əqrəbası, ümumiyyətlə, nəslinin davamçılarından başqa kimlər var?

- Gözlənilmədən maddi problemlərlə qarşılaşmış Ağa Musa, onun varisləri sovet repressiya maşınının sərt siyasətinin təsiri nəticəsində “səfillər” kateqoriyasında sıralanaraq, cəmiyyətdə mənfi obrazla damğalanaraq mənəvi sıxıntılara, vətəndən uzaqlarda yaşamağa məcbur oldular. Bu sırada Ağa Musa Nağıyevin oğulluğu Fərəc Nağıyev, nəvəsi Ümmül Banu maddi-mənəvi-psixoloji sıxıntılar yaşasalar da, Azərbaycan ədəbiyyatına, mədəniyyətinə bir sıra töhfələr veriblər.

Xaricdə təkcə ilk fransızdilli azərbaycanlı yazıçı Banin (Ümm-əl-Banu) qalmışdı, o da 1992-ci ildə rəhmətə getdi. Banin Ağa Musanın qız nəvəsi idi. Biz isə beş övlad olmuşuq, yeganə sağ qalan mənəm.

Dilarə xanım deyir ki, ən böyük istəyi babasının xarici banklarda olan yatırımlarını əldə edib qalan iki binanı tikdirmək və onun adını “100 bina tikdirən şəxsiyyət” kimi tarixə salmaqdır.

Ramilə Qardaşxanqızı

BakuCity.az

bakı milyonçu neft Musa Nağıyev Dilarə Nağıyeva
Əgər səhv görmüsünüzsə, mətndə səhvi seçin və Ctrl+Enter sıxaraq redaksiyaya göndərin
Biznes
İş yerlərinin qorunması, məşğulluğa və sosial rifaha dəstək məqsədilə hansı addımlar atılacaq? Prezident İlham Əliyevin 19 mart 2020-ci il tarixli Sərəncamının icrası ilə bağlı Nazirlər Kabinetinin təsdiqlədiyi Tədbirlər Planı koronavirus pandemiyasının milli iqtisadiyyata, ölkədə məşğulluq məsələlərinə və sahibkarlıq subyektlərinə mənfi təsirinin azaldılması, mövcud şəraitdə sosial rifahın dəstəklənməsi üçün genişmiqyaslı, təsirli və məqsədəuyğun tədbirlə...
Cəmiyyət
Bakı Ali Neft Məktəbinin tələbələri “Khan Academy Azərbaycanca” tərəfindən Azərbaycanda ilk dəfə olaraq onlayn keçirilən “Quarantine" adlı tərcümə “Hackathon”unda qalib olub. BANM-dən BakuCity.az-a verilən məlumata görə, Ali Məktəbin Proseslərin Avtomatlaşdırılması Mühəndisliyi ixtisasının IV kurs tələbələri Səkinə Nağızadə, Abdulla Əsgərzadə və Aysu Həmidlinin iştirak etdiyi “My bed panic” komandası yarışmada II yerə layiq görülüblər. “Hackathon” çərçivəs...
Cəmiyyət
Bankomatların sosial ödənişlərə görə əlavə faiz tutması dayandırılıb Azərbaycanda xüsusi karantin rejimi müddətində pensiya, müavinət, təqaüd, kompensasiya, ünvanlı yardım kimi sosial ödənişləri istənilən bankın, eləcə də Nəqliyyat, Rabitə və Yüksək Texnologiyalar Nazirliyinə məxsus "Azərpoçt" MMC-nin istənilən bankomat və yaxud posterminallarından əldə edən zaman hər hansı əlavə faiz tutulmayacaq. BakuCity.az xəbər verir ki, bu, Əmək və Əhalinin Sosial Mü...
Cəmiyyət
Yaşlı insanlar evdən çıxmadan pensiyalarını ala biləcəklər Xüsusi karantin rejimi müddətində müavinət, təqaüd və kompensasiya ödənişləri ayın 20-si və 21-i tarixlərində, ünvanlı dövlət sosial yardım ödənişi isə ayın 28-i tarixində təmin ediləcək. Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyindən BakuCity.az-a verilən məlumata görə, pandemiya ilə əlaqədar yaşı 65 daha yuxarı olan şəxslərin evdən çıxması qadağan olunub. Bu səbəbdən həmin yaş qruplarında olan ş...
Cəmiyyət
Paytaxtda daha bir küçədə yenidənqurma işləri aparılır Xətai rayonu Məzahir Rüstəmov küçəsində Bakı Nəqliyyat Agentliyi tərəfindən layihələndirilib və Azərbaycan Avtomobil Yolları Dövlət Agentliyi tərəfindən icra edilən yenidənqurma işləri yekunlaşmaq üzrədir. BakuCity.az xəbər verir ki, agentlikdən Trend-ə verilən məlumata görə, küçənin layihələndirilməsi zamanı BNA tərəfindən hər zamankı kimi yol hərəkəti təhlükəsizliyi prioritet olaraq götürülüb, müasir...
Kriminal
Bakıda saxta icazə arayışı hazırlayan şirkət rəhbəri saxlanılıb Koronavirus pandemiyası ilə mübarizədə əhalinin sağlamlığının qorunması məqsədi ilə ölkə ərazisində xüsusi karantin rejimi elan edilməsinə baxmayaraq, qəbul edilmiş qaydalara əməl etməyən şəxslərə hələ də rast gəlinməkdədir. Daxili İşlər Nazirliyinin (DİN) Mətbuat Xidmətindən BakuCity.az-a verilən məlumata görə, polis əməkdaşları tərəfindən keçirilmiş növbəti tədbir nəticəsində yaşayış yerini...
Cəmiyyət
Respirator istifadə etməzdən əvvəl kişilər üzlərini qırxmalıdır Hansı tibbi maskaların koronavirusla mübarizədə yararlı olduğu müəyyənləşib. BakuCity.az “Report”a istinadən xəbər verir ki, məlumatlar Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST), ABŞ Qida və Dərman Administrasiyası (FDA) və digər qurum və təşkilatların tövsiyələri əsasında verilir. Pandemiya dövründə maskaların faydasına dair bir sıra mübahisəli məqamlar olsa da, onların satışı aktiv şəkildə davam edi...
Hakimiyyət
Dövlət başçısı xalqa müraciət edib Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva aprelin 6-da Sumqayıt Kimya Sənaye Parkında “Bakı Tekstil Fabriki” MMC tərəfindən yaradılan tibbi maska istehsalı müəssisəsinin açılışında iştirak ediblər. Bu barədə BakuCity.az AZƏRTAC-a istinadən xəbər verir. Müəssisə ilə tanışlıqdan sonra Prezident İlham Əliyev Azərbaycan xalqına müraciət edib. BakuCity.az
Ekologiya
Hava soyuyur Sabah Bakıda arabir yağış yağacağı, duman olacağı gözlənilir. Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin Milli Hidrometeorologiya Xidmətindən BakuCity.az-a verilən məlumata görə, güclü şimal-qərb küləyi gündüz mülayimləşəcək. Havanın temperaturu gecə 6-8° isti, gündüz 8-10° isti olacaq. Atmosfer təzyiqi normadan yüksək 770 mm civə sütunundan 775 mm civə sütununa yüksələcək. Nisbi rütubət gecə və gündüz 75-85 % olacaq. BakuCity.az