Musa Nağıyevın nəvəsi: Xarici banklardakı yatırımlarını əldə edib qalan iki binanı tikdirmək istəyirəm - MÜSAHİBƏ

"Babam bəhailiyə sitayiş etməyib, amma..."

XIX əsrin sonları, XX əsrin əvvəllərində neftə artan tələbat Azərbaycan milli burjuaziyasının təşəkkülünə səbəb oldu. Bakının 11 milyonçusunun malik olduğu var-dövlət isə həmin dövrün bəzi hökmdarlarının var-dövlətindən çox idi.

BakuCity.az “Bakı milyonçuları” rubrikası çərçivəsində Azərbaycanın məşhur milyonçusu, neft hasilatçısı, xeyriyyəçi Ağa Musa Nağıyevdən bəhs edir.

Milyonçunun nəvəsi, yazıçı-jurnalist, “Milli Dəyərlərin Qorunması” İctimai Birliyinin sədri Dilarə Nağıyeva-Muxtarova ilə həmsöhbət olduq.

Qeyd edək ki, D.Nağıyeva-Muxtarova Musa Nağıyevin doğma qardaşı Ağa Əlidən övladlığa götürdüyü Fərəc Nağının qızıdır.

- Musa Nağıyevi tanımayan yoxdur, amma onun haqqında sizdən eşitmək daha maraqlıdır. Ağa Musa Nağıyev kimdir və necə insan olub? 

- Ağa Musa Nağıyev 1849-cu ildə Bakıda, Biləcəri qəsəbəsində Hacı Nağı və Seyid qızı Rüqiyyənin çox kasıb ailəsində doğulub. Atası saman satmaqla məşğul olub, qardaşı Ağa Əli isə ömrünün sonuna qədər hamamçı işləyib. Yük daşımaqdan, hambalçılıqdan böyük firmanın sahibi olana qədər ağır həyat yolu keçən Nağıyev neftin və işgüzarlığının hesabına milyonçu olub. Onun tikdirdiyi 98 bina Bakının memarlıq möhürünə çevrilib. Oğlu İsmayılın xatirəsinə həsr etdiyi, indiki İstiqlaliyyət küçəsində qotik üslubda tikilmiş “İsmailiyyə” binası (1908-1913) öz harmoniyası ilə bu tikililər içərisində şah əsər sayılır.

Babamın ziddiyyətli, sevincli, kədərli və faciəli həyatı bütövlükdə doğma xalqının tarixi və mədəniyyəti ilə bağlıdır. Tanrı hələ kiçik yaşlarından onu özündən böyük yükün altına atıb. Zəhmətinin bəhrəsini – yalnız çörəyə və qəndə çatan pulunu qazanıb, ehtiyac duyan ailəsinə kömək edən Ağa Musa sonradan xeyirxahlığı, təfəkkürü ilə zəmanəsinin mesenatları  arasında özünəməxsus yer tutanlardan olub. Alicənablıq və təvazökarlığı özündə cəmləşdirə bilən neft milyonçusu keçdiyi həyat yolunun məqamlarını özündə əks etdirməyi də bacarıb. XX əsrin əvvəllərində Bakının daha çox ehtiyac duyduğu sahələrin dirçəlişi, xalqın tələbatını ödəmək baxımından, məşhur mesenatın həyata keçirdiyi tədbirlər bu gün fövqəladə zəhmətin və xalqa bağlılığın təzahürü kimi diqqəti cəlb edir.

Görünüşcə isə orta boylu, orta çəkili olub. Nazik barmaqlarının ucunu hər zaman dövrünə uyğun olaraq xına ilə rəngləyərdi. Məclisə daxil olanda dövrünün ən varlı sahibkarı olduğundan və xeyriyyəçiliyinə görə hamı ayağa qalxardı.

- Deyilənə görə, Ağa Musa Nağıyev bəhailiyə inanır və düşünürdü ki, öləndən sonra insanın ruhu başqa bədəndə yenidən təzahür edir və buna görə də Bakıda bu qədər çox bina tikdirmək istəyib. Bu fikir düzdürmü?

- Babam bəhailiyə sitayiş etməyib, amma onun ikinci həyat yoldaşı gürcü yəhudisi Cankorova Yelizaveta Qriqoryevna bəhai cəmiyyətinin üzvü olub və babamın pullarını ora xərcləyib. Bəhai cəmiyyətinin məqsədi isə Bakı ərazisində yaşayan, bəhai təriqətinə etiqad edən sakinlər arasında ibtidai təhsilin yayılmasına nail olmaq olub. Y.Qriqoryevnanın kimsəsiz uşaqlara yardım etmək işinə cəlb etdiyi Ağa Musanın sonradan bu cəmiyyətin fəal üzvünə çevrilməsində və ardıcıl olaraq bu xeyriyyəçiliyini davam etdirməsində böyük rolu olub.

O, 1919-cu il martın 4-də, 70 yaşında Bakıda dünyasını dəyişəndə dəfnində 70 molla iştirak edib.

Binalara gəlincə, babamın atası həmişə ona vəsiyyət edirmiş ki, nə qədər çox pul qazansan, bir o qədər bina tikdir, daş həmişəlik yadigardır. O da qarşısına məqsəd qoyur ki, 100 bina tikdirsin, amma 70 yaşında rəhmətə gedir və 98 bina tikdirə bilir.

- Məzarının dəfələrlə dəyişdirilməsi öz vəsiyyəti olub?

- Vəsiyyətinə əsasən, Kərbəlada oğlu İsmayılın yanında dəfn olunacağı ümidi ilə Ağa Musa Nağıyevin məzarüstü “əmanət” qoyulan başdaşı sonralar çox yol gözləməli olub. Belə ki, müflisləşmiş nəslin nümayəndələrinin əlacsızlığı, nəşinin üçüncü dəfə köçürülməsi mərasiminin Zəhra xanımın vaxtilə Ağa Musanın hədiyyə etdiyi boyunbağısının “Torqsin”də (zərgərlik dükanı) satıldığı pulun hesabına başa gəlməsi, sovet quruluşu və sovet hakimiyyətinin mesenatın məzarı ətrafında yaratdığı problemlər, daha sonra Böyük Vətən müharibəsi, totalitar rejim və Nağıyevlərin “kapitalist ünsürlər” kimi təqibi və bir çox digər səbəblərdən milyonçunun nəşi yalnız 1998-ci ildə rahatlıq tapıb.

1919-cu ildən 2016-cı ilədək baş verən prosesdən kiçik arayışı Musa Nağıyev 1919-cu ildə Bakının Çəmbərəkənd qəbiristanlığında dəfn edilib; 1931-ci ildə - vəfatından 12 il sonra ikinci dəfə qəbir yeri dəyişdirilib. 12 rəqəmi onun hambalçılıq etdiyi illərin cəminə təsadüf edir. 1938-ci ildə - vəfatından 19 il sonra üçüncü dəfə qəbir yeri dəyişdirilib. Bu rəqəm onun 19 yaşında  kiçik torpaq sahibi olduğuna işarədir. 1998-ci ildə - vəfatından 80 il sonra dördüncü dəfə qəbir yeri dəyişdirilib, 8 (80) rəqəmi onun liderliyini təsdiq edir. 2016-cı ildə, vəfatından 98 il sonra məzarüstü büstünün qoyulma mərasimi həyata keçirilib. Bu rəqəm tikdirdiyi binaların sayına təsadüf edir.

- Nağıyevin Yelizavetadan övladı olub?

- Xeyr. Bəzi yerlərdə yazılır ki, guya babam müsəlman qadınını boşayıb və yəhudi qızı ilə evlənib. Bu, doğru deyil. O, ikinci həyat yoldaşı ilə də kəbin kəsdirib və sonradan mülk bölgüsü də hər iki qadın arasında bərabər həyata keçirilib. Babamın müsəlman qadını Ümmə Səlmədən isə iki övladı – İsmayıl və Ümmül Banu doğulub.

Dilarə xanım babasının Bakıda tikdirdiyi 98 binadan artıq 76-nı siyahıya alıb, amma deyir ki, bununla bağlı növbəti müsahibədə daha geniş məlumat vermək istəyir.

- Babamın tikdirdiyi 98 binanın hamısı paytaxtda yerləşir. Onlardan 76-nı siyahıya almışam. Binaların 36-sı – AMEA, İqtisad Universiteti (UNEC), Məhkəmə Ekspertizası Mərkəzi, Ağır Cinayətlər Məhkəməsi, Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsi, Əfəndiyev adına Şəhər Klinik Xəstəxanası, K.Fərəcova adına Elmi-Tədqiqat Pediatriya İnstitutu (keçmiş OMD xəstəxanası), keçmiş Musa Nağıyev xəstəxanası (indiki 1 saylı Şəhər Klinik xəstəxanası), Sabunçu poliklinikası, ÜNS teatrı, Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkəti, Zabitlər Evi, Səhiyyə Nazirliyinin keçmiş binası və digər müəssisələrin yerləşdiyi inzibati binalardır. Bunlardan başqa, Gül pasajı, 28 May küçəsindəki qoşa imarətlər və vağzaladək bütün binalar, Nizami küçəsindəki Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrı, Nigar Rəfibəyli küçəsindəki əzəmətli yaşayış binaları, Azərbaycan prospektində yerləşən köhnə Mərkəzi Poçtun binası, Səməd Vurğun küçəsində qış klubu (indiki Zabitlər evi), “Astoriya” və “Yeni Avropa” mehmanxanaları və Bakının digər gözəl və əzəmətli binaları Musa Nağıyevin pulu ilə tikilib.

- Bəs özünün neçə evi olub?

- Ümmə Səlmə ilə Rəsul Rza və Nigar Rəfibəyli küçələrinin kəsişməsində “Gül pasajı” deyilən binada, Yelizaveta Qriqoryevna ilə isə Bəşir Səfəroglu, 173-lə Səməd Vurğun küçəsinin kəsişdiyi tində tikdirdiyi binada yaşayıb. S.Vurğun küçəsində isə yaşamadığı evləri çox olub. 

- Xaricdə oxuyan azərbaycanlı tələbələrə təqaüd verməsi doğrudurmu? 

- Ağa Musa Nağıyev sahibkarlıqdan əldə etdiyi gəlirləri millətin maariflənməsi üçün sərf edən mesenatlardan olub. Vəfatından sonra aşkar edilən siyahıda xaricdə təhsil alan tələbələrin adları və onlara ayırdığı təqaüd haqqında məlumat var. O, 25 müsəlman qızının ibtidai sinifdə oxuması üçün də iri məbləğdə ianə verib. Həmçinin xaricdə təhsil alan gənclərin təhsil haqlarını ödəməyi üzərinə götürərək, Realnı məktəbdə təhsildə fərqlənənlərə təqaüd təyin edib. Bu gün də Dövlət İqtisad Universitetində (keçmiş Realnı məktəb) təhsildə fərqlənən tələbələrə Ağa Musa Nağıyevin adına təqaüd verilir. Babam mütəmadi olaraq hər il azərbaycanlı tələbələrinin müxtəlif təhsil ocaqlarında bilik almaqları üçün 8000 rubl məbləğində təqaüd ayırıb.

- Yazılarınızın birində qeyd etmişdiniz ki, atanız Nağıyev soyadının sürgünü olub...

- Atam, tanınmış aktyor və rejissor Fərəc Nağıyev Ağa Musa Nağıyevin yeganə varisi olub. O, doğma oğlu İsmayılın vəfatından sonra qardaşı Ağa Əlidən üç aylıq Fərəci övladlığa götürüb. 

Atam teatr, incəsənət sahələrini pillə-pillə aşaraq, ailəsi ilə birlikdə uzun illər ölkədən kənarda və Azərbaycanın rayonlarında köçkün-qaçqın həyatı yaşayıb. Onun məqsədi Orta Asiya və Dağıstanda, eləcə də ölkənin geridə qalmış bölgələrində mədəniyyətin, ələlxüsus, incəsənətin inkişafı üçün əlindən gələni etmək olub. Amma Nağıyev soyadı onu hər zaman təqib etdiyindən yaradıcılığı kölgədə qalıb. Beləcə, Fərəc 1929-cu ildən Nağıyev soyadının sürgünü olub.

- Nağıyevin xaricdə yaşayan qohum-əqrəbası, ümumiyyətlə, nəslinin davamçılarından başqa kimlər var?

- Gözlənilmədən maddi problemlərlə qarşılaşmış Ağa Musa, onun varisləri sovet repressiya maşınının sərt siyasətinin təsiri nəticəsində “səfillər” kateqoriyasında sıralanaraq, cəmiyyətdə mənfi obrazla damğalanaraq mənəvi sıxıntılara, vətəndən uzaqlarda yaşamağa məcbur oldular. Bu sırada Ağa Musa Nağıyevin oğulluğu Fərəc Nağıyev, nəvəsi Ümmül Banu maddi-mənəvi-psixoloji sıxıntılar yaşasalar da, Azərbaycan ədəbiyyatına, mədəniyyətinə bir sıra töhfələr veriblər.

Xaricdə təkcə ilk fransızdilli azərbaycanlı yazıçı Banin (Ümm-əl-Banu) qalmışdı, o da 1992-ci ildə rəhmətə getdi. Banin Ağa Musanın qız nəvəsi idi. Biz isə beş övlad olmuşuq, yeganə sağ qalan mənəm.

Dilarə xanım deyir ki, ən böyük istəyi babasının xarici banklarda olan yatırımlarını əldə edib qalan iki binanı tikdirmək və onun adını “100 bina tikdirən şəxsiyyət” kimi tarixə salmaqdır.

Ramilə Qardaşxanqızı

BakuCity.az

bakı milyonçu neft Musa Nağıyev Dilarə Nağıyeva
Əgər səhv görmüsünüzsə, mətndə səhvi seçin və Ctrl+Enter sıxaraq redaksiyaya göndərin
Hələ heç kəs qiymətləndirməyib
788 baxış dekabrda
Mən məsləhət görürəm
Hələ heç kim məsləhət bilməyib

Şərhlər

Şərhlər ünsiyyət, müzakirə və maraqlı sualların aydınlaşdırılması üçün nəzərdə tutulub

Hadisələr
Bakıda yol-nəqliyyat hadisəsi baş verib Bakucity.az primetime.az-a istinadən xəbər verir ki, hadisə bir qədər əvvəl Sədərək bazarı yaxınlığında qeydə alınıb. Belə ki, "Chevrolet" markalı avtomobil əvvəlcə yoldakı dirəyə çırpılıb, daha sonra dərəyə aşıb. Məlumata əsasən, avtomobilin sürücüsü ağır xəsarət alıb. BakuCity.Az
Cəmiyyət
“Ləhiş bağları” yeni yaşayış massivindəki evlərə təbii qaz verilib Bu gün Bakının Sabunçu rayonu, Nardaran qəsəbəsi “Ləhiş bağları” yeni yaşayış massivindəki 102 fərdi yaşayış evinə təbii qaz verilib. Bakucity.az xəbər verir ki, bu barədə “Report”a Azərbaycan Dövlət Neft Şirkətinin (SOCAR) “Azəriqaz” İstehsalat Birliyindən məlumat verilib. Bildirilib ki, qazlaşdırma işlərinə bu ilin oktyabrın 1-də başlanılıb və qaz çəkilişləri üçün ümumilikdə 11 min metrdə...
Kriminal
Bakıda əcnəbi vətəndaş naməlum şəxs tərəfindən döyülüb Bakucity.az Trend-ə istinadən xəbər verir ki, hadisə paytaxtın Səbail rayonunda qeydə alınıb. Həmçinin oxu: Bakıda kişini ürəyindən bıçaqladılar Belə ki, Pakistan vətəndaşı, 1978-ci il təvəllüdlü Asoqullah Saxeda Jan Daxili İşlər Nazirliyinin "102" xidmətinə zəng vuraraq bildirib ki, gecə saatlarında Səbail rayonu, M.Hüseyn küçəsi, 2 ünvanının qarşısında tanımadığı şəxslər tərəfindən döyülüb. BakuCity....
Ekologiya
Ərazidə yerləşən torpaqları qanunsuz şəkildə satanlar kimlərdir?!  Sabunçu rayonu, Yeni Ramana qəsəbəsində “2-ci sahə” adlanan ərazidə SSRİ dövründə salınmış meşə zolağının kütləvi şəkildə məhv edilməsi faktı aşkarlanıb. Hazırda burada mövcud olmuş meşə zolağındakı ağaclar məqəsdli şəkildə qırılır, onların kökləri yandırılır və yaşıllıqlardan təmizlənmiş torpaq sahələri qanunsuz olaraq ayrı-ayrı vətəndaşlara satılır. Bakucity.az xəbər verir ki, “Demokrat.a...
Cəmiyyət
Bu ilin 11 ayının statistikası Bu ilin noyabr ayı ərzində Azərbaycan Dövlət Neft Şirkətinin (SOCAR) “Azəriqaz” İstehsalat Birliyində əhali sektoru üzrə 10 824 yeni abonent qeydiyyata alınıb. Bakucity.az “Report”a istinadən xəbər verir ki, onlardan 7831-i Bakı, Abşeron və Sumqayıt, 2993-ü isə regionların payına düşür. Bu ilin 11 ayı ərzində isə əhali sektoru üzrə 85 053 yeni abonent qeydiyyata alınıb. Beləliklə, 11.12.2019-cu il tarixinə ölkədə təbii qazla...
Cəmiyyət
Bu barədə "Bakı Metropoliteni" QSC-dən məlumat verilib "Qarabağ" futbol klubunun bu gün saat 21:55-də Tofiq Bəhramov adına Respublika stadionunda UEFA Avropa Liqasının qrup mərhələsi çərçivəsində keçirəcəyi son oyuna görə "Bakı Metropoliteni" QSC saat 00:30-a qədər işləyəcək.  Bakucity.az xəbər verir ki, bu barədə səhmdar cəmiyyətinin açıqlamasında bildirilir.  Həmçinin oxu: Bakı metrosunun bu stansiyası bağlanacaq? - RƏSMİ Məlumata görə, qarşılaşmanı aren...
Cəmiyyət
Hadisədə iki məktəbli həyatını itirib Binəqədi rayonunda baş verən faciəvi qəzada həyatını itirən 11-ci sinif şagirdi Dilarə Sultanlının anasına yazdığı son mesaj ortaya çıxıb.  Bakucity.az Cebhe.info-ya istinadən xəbər verir ki, Dilarə Sultanlı hazırlığa getməzdən əvvəl anasına mesaj yazıb. Qız həmin gün çox sevincli olsa da, anasının narahat olduğunu hiss edib və ona təskinlik verib. Məlumat üçün qeyd edək ki, 2003-cü il təvəllüdlü Dilarə Sultanlı evin t...
Hadisələr
Bakıda narkotikdən zəhərlənən şəxs xəstəxanada ölüb Bakıda yüksək dozada narkotik qəbulundan ölüm hadisəsi baş verib. Bakucity.az APA-ya istinadən xəbər verir ki, Yasamal rayonunda 1980-ci il təvəllüdlü Ağaməliyev Əli Valeh oğlunun yaşadığı evdə anidən halı pisləşib. Yaxınları onu xəstəxanaya çatdırsalar da, həyatını xilas etmək mümkün olmayıb. Həmçinin oxu: Bakıda gül toxumu yeyən 3 yeniyetmə zəhərləndi İlkin müayinə zamanı Ə. Ağaməliyevin narkotikdən zəh...
Mədəniyyət
Akademik Musiqili Teatrın yeni layihəsində bu dəfə Prezident təqaüdçüsü Atabəy İsmayılov olacaq 24 dekabr saat 19:00-da Azərbaycan Dövlət Akademik Musiqili Teatrının səhnəsində teatrın orkestr artisti, respublika və beynəlxalq müsabiqələr laureatı, Prezident təqaüdçüsü, adı Azərbaycanın gənc istedadlarının “Qızıl kitabı”na yazılan Atabəy İsmayılov solo konserti kerəcək. Bakucity.az xəbər verir ki, 5 müxtəlif musiqi alətində – tar, fortepiano, bass gitara,...