Bakını binaları ilə gözəlləşdirən milyonçu: "Vurduğu mıxı çıxartmağa hər adamın gücü çatmaz”

Bakını binaları ilə gözəlləşdirən milyonçu: "Vurduğu mıxı çıxartmağa hər adamın gücü çatmaz”

Ağa Musa Nağıyev memar İosif Ploşkonun işini yüksək qiymətləndirib

BakuCity.az “Bakı milyonçuları” rubrikası çərçivəsində Azərbaycanın məşhur milyonçusu, neft hasilatçısı, xeyriyyəçi Ağa Musa Nağıyevin paytaxtda tikdirdiyi çoxsaylı binalardan bəhs edir.

Milyonçunun nəvəsi, yazıçı-jurnalist, “Milli Dəyərlərin Qorunması” İctimai Birliyinin sədri Dilarə Nağıyeva-Muxtarova ilə növbəti söhbət

Dilarə Nağıyevanın fikrincə, o vaxtlar neftin fontan vurması ilə neftxuda kimi tarixə düşənlərin sayı 11 nəfər olub. Onların arasında həm də bina tikintisinə sərmayə qoyan Ağa Musa Nağıyev Bakını 98 bina ilə gözəlləşdirib.

Dilarə xanım babasının Bakıda tikdirdiyi 98 binadan artıq 76-nı siyahıya aldığını qeyd edib:

"Babamın tikdirdiyi 98 binanın hamısı paytaxtda yerləşir. Onlardan 76-nı siyahıya almışam. Binaların 36-sı – AMEA, İqtisad Universiteti (UNEC), Məhkəmə Ekspertizası Mərkəzi, Ağır Cinayətlər Məhkəməsi, Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsi, Əfəndiyev adına Şəhər Klinik Xəstəxanası, K.Fərəcova adına Elmi-Tədqiqat Pediatriya İnstitutu (keçmiş OMD xəstəxanası), keçmiş Musa Nağıyev xəstəxanası (indiki 1 saylı Şəhər Klinik xəstəxanası), Sabunçu poliklinikası, ÜNS teatrı, Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkəti, Zabitlər Evi, Səhiyyə Nazirliyinin keçmiş binası və digər müəssisələrin yerləşdiyi inzibati binalardır. Bunlardan başqa, Gül pasajı, 28 May küçəsindəki qoşa imarətlər və vağzaladək bütün binalar, Nizami küçəsindəki Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrı, Nigar Rəfibəyli küçəsindəki əzəmətli yaşayış binaları, Azərbaycan prospektində yerləşən köhnə Mərkəzi Poçtun binası, Səməd Vurğun küçəsində qış klubu (indiki Zabitlər evi), “Astoriya” və “Yeni Avropa” mehmanxanaları və Bakının digər gözəl və əzəmətli binaları Musa Nağıyevin pulu ilə tikilib.

Özü isə Rəsul Rza və Nigar Rəfibəyli küçələrinin kəsişməsində “Gül pasajı” deyilən binada, həmçinin Bəşir Səfəroglu, 173-lə Səməd Vurğun küçəsinin kəsişdiyi tində tikdirdiyi binada yaşayıb. S.Vurğun küçəsində isə yaşamadığı evləri çox olub.

Babamın sifarişi ilə 1913-cü ildə Qorçakovski, indiki H.Z.Tağıyev, 13 ünvanında memar İosif Ploşko tərəfindən “Yeni Avropa” mehmanxanası inşa edilib. Bina 4 ədəd lift, sanitar-texniki avadanlıqlar, buxar qızdırıcıları, qapalı elektrik naqilləri ilə təchiz olunub. Binanın daşıyıcı konstruksiyası qismində dəmir betondan – dayaqlar və örtüklərdən istifadə olunub. Bu binada hazırda məşhur şirkətlərdən biri fəaliyyət göstərir.

Bakını binaları ilə gözəlləşdirən milyonçu: "Vurduğu mıxı çıxartmağa hər adamın gücü çatmaz”, fotoşəkil-1

Həmçinin oxu: Musa Nağıyevın nəvəsi: Xarici banklardakı yatırımlarını əldə edib qalan iki binanı tikdirmək istəyirəm - MÜSAHİBƏ

Ağa Musa Nağıyev memar İ.Ploşkonun işini yüksək qiymətləndirərək binalarının əksəriyyətinin inşasını ona tapşırıb. Bu baxımdan Nağıyevə məxsus, müəllifi İ.Ploşkonun olan zəngin memarlıq nümunəsi sayılan binaların siyahısına bunlar daxildir:

1. “İsmailiyyə” (1908-1913) - Nikolayevski küç. (indiki İstiqlaliyyət küç., 10);
2. 4 mərtəbəli mədaxil evləri – Əkiz binalar (1908-1910), Telefonnaya (indiki 28 May küç., 4-6);
3. 4 mərtəbəli yaşayış binası (1908-1910) - Torqovaya (indiki Nizami küç., 91);
4. 3 mərtəbəli yaşayış binaları (1909-1910) - Mariinski küç., (indiki Rəsul Rza küç., 4-6);
5. “Yeni Avropa” mexmanxanası (1910-1913) - Qorçakovski küçəsi (indiki H.Z.Tağıyev küç., 13);
6. Mədaxil evi (1913) - Krasnovodski və Malakanski küçələrinin kəsişdiyi tində;
7. 4 mərtəbəli mədaxil evi (1912) - Malakanski küç., 47”.

D.Nağıyeva deyir ki, Telefonnaya, 4, 6 və 10, həmçinin Torqovaya, 91 ünvanlarındakı tikililər ümumilikdə bir yaşayış kompleksidir:

“Telefonnaya, 4 və 6 ünvandakı binalar assimetrik şəkildə yerləşib, perpendikulyar dalanlarla biri digərindən ayrılır. Gəlir gətirən (kirayə verilən) bu binalar daxili planlaşdırmalarına görə tam oxşardır. Məişət qrupundan başqa, iki cərgə üzrə yerləşdirilmiş mənzillər qonşu mülklərə birləşir. Giriş qapısının pilləkənləri yuxarıda asılmış fənərlərlə işıqlandırılırdı. Memarlığın diqqət obyekti olan digər 3-4 mərtəbəli binalar da öz həllini bu cür tapır. Varlı kirayəçi sahibkarlar üçün nəzərdə tutulmuş belə binaların mənzilləri geniş dəhlizlərlə təchiz olunub. Torqovaya, 91 ünvanındakı binanın fasadı dalana tərəf yönəldilib”.

Milyonçunun nəvəsinin verdiyi məlumata görə, sözügedən hər üç bina yalnız şəhər miqyasında planlaşdırma baxımından deyil, həm də üslub incəliklərinə görə bir-birinə çox yaxındır:

“Ehtimal  olunur ki, sahibkarın Vağzal rayonunda bütöv bir məhəllənin salınması haqqında 1900-cü ildə Peterburqun “Zodçiy” (Memar) jurnalında dərc etdirdiyi elan həyata keçməyib, amma ideya İ.Ploşko tərəfindən bəyənildiyindən babama bu variantını təklif edib: dəmiryol vağzalının açılışından sonra şəhərin tarixi mərkəzi küçələri bu istiqamətdə daha da inkişaf etdirilib. Küçənin adı da Ağa Musanın yol boyu qoydurduğu telefon dirəklərindən – yarımstansiyadan götürülərək Telefonnaya adlandırılıb. Babam üçün buradakı boş sahələrdə genişmiqyaslı tikinti işlərinə başlamağa imkan yaranıb. Onun mülklərində bir sıra aparıcı şirkətlərin kontorları da yerləşirdi:

1. Üzeyir Hacıbəyov küçəsində - Neft-mədən kontoru-Birja;
2. Qara şəhərdə - Neft zavodları (Neftayırma zavodu) kontoru;
3. Bolşaya Morskaya (Bülbül pr). - Gəmiçilik kontoru;
4. Ramanada - Neft və boru kəməri stansiyaları;
5. Balaxanı və Vorontsov – indiki Füzuli və Xəlil Rza küçələrinin kəsişdiyi yerdəki mülkündə Mexaniki emalatxana kontoru yerləşib.

“Ağa Musanın vurduğu mıxı çıxartmağa hər adamın gücü çatmaz”

Həmsöhbətimiz deyir ki, o vaxtlar “Ağa Musanın vurduğu mıxı çıxartmaq hər adamın gücü çatan iş deyil” deyə el arasında bir deyim də var idi:

“Babamın Bibiheybətdə qazdırdığı quyular güclü fontan vurur. Bu fontan Bibiheybətdəki zəngin neft təbəqələrinin körfəz suları altına da uzandığını sübut edirdi. Bələdiyyə idarəsi bu səbəbdən su altındakı neftli torpaqları hərraca qoyduqca milyonçular da qiymətləri artırırdı. Misal üçün, neftin pudu 20 qəpik olduğu halda 1.000.000 pud neft üçün xəzinəyə ildə 300.000 manat verəcəkləri barədə əvvəlcədən zəmanət də imzalayırdılar. Onların hər biri sərvət xərclərini birə min artıracaqlarına inanır və çalışırdılar ki, qonşuluqda başqa sahibkar olmasın. Mədən sahibləri quyuları qonşu quyuların sərhədində qazdırmaq üçün buruq ustalarına rüşvət verib yaxındakı qazma işlərini gecikdirirdilər. Onlar hətta pul gücünə quyuların hansı balta ilə qazıldığını, gil məhlulunun xüsusiyyətlərini, neftin neçə metr dərinlikdə olduğunu, bir sözlə, qazmanın bütün texnologiyasını öyrənirdilər”. 

D.Nağıyeva onu da bildirib ki, Ağa Musa Nağıyevin və digər mesenatların əməyi və milyonları sayəsində Azərbaycanda bütöv bir ziyalı nəsli yetişdi:

“1908-ci ildə Ağa Musa Nağıyev 12.328.300 pud xam neft hasil etməklə rekord səviyyəyə çatmışdı. Beş il ərzində, yəni 1913-cü ildə onun müəssisələri artıq ən iri Azərbaycan şirkətlərinin ilk onluğuna daxil idi, sonradan müxtəlif illərdə 6-7-ci yerləri tutub”. 

Ramilə Qardaşxanqızı

BakuCity.az

Bakı milyonçu Ağa Musa Nağıyev
Əgər səhv görmüsünüzsə, mətndə səhvi seçin və Ctrl+Enter sıxaraq redaksiyaya göndərin
Şərhlər