Epidemiyanın sonu nə vaxt çatır: faktlar və proqnozlar

Yazının hazırlanmasında Nostradamusun, Vanqanın və müasir “öngörücülərin” proqnozlarından istifadə edilməyib. İnternetdə mövzuya uyğun müvafiq elmi-kütləvi nəşrlər araşdırılıb. 

Müqayisəli statistika göstərir ki, tibbi mobilizasiya olmayanda koronavirusa yoluxanların sayı mübarizə tədbirləri aparılan hala nisbətə  3 dəfə çox olur.

Birinci halda infeksiya o qədər sürətlə yayılır ki, tibbi yardıma möhtac olanların sayı ölkənin mövcud səhiyyə resurslarından artıq olur. Çünki həmin imkanları qısa müddətdə çoxaltmaq mümkün deyildir. Xəstəxana çarpayıları, oksigen balonları, tibbi vasitələr və ən əsası həkimlər çatmır. Nəticədə ölüm faizləri də çox olur. İtaliya və İranda olduğu kimi...

İkinci halda, yəni bu bəlaya qarşı aktiv məhdudlaşdırıcı tədbirlər görüldükdə infeksiyanın yayılması əhəmiyyətli dərəcədə yavaşlayır. Doğrudur, epidemiya hələ də yayılmağa davam edir, lakin ağır xəstələri meydana çıxarmaq üçün vaxt və tibbi resurslar daha əlverişlidir.  Bu ssenarinin əlavə bir üstünlüyü, infeksiyaya yoluxma riskinə sahib olan həkimlərin daha az təhlükəyə məruz qalmalarıdır.

Keçmişdə İspan qripinə qarşı mübarizədə belə oldu. Hal-hazırda  kifayət qədər sərt qaydada və gecikmədən bunu edən ölkələr Sinqapur və Çin da uğurlu nəticələrə  nail olmaqdadırlar. 

Alimlərinin tədqiqatlarına görə, epidemiyalarda ümumi olaraq, yayılmanın 30% -i evdə baş verir. 37 % yoluxmanın məktəblərdə vəya iş yerlərində, 33 %-in isə   digər ictimai ortamlardan başladığı güman edilir. Buna görə də məktəbin bağlanması və sosial yönümlü profilaktika siyasəti daha effektiv hesab edilir.

Hələ 2006-cı ildə nəşr edilmiş “Qrip pandemiyasının azaltılması strategiyaları” adlı araşdırmada göstərilir ki, məktəblərin bağlanması pik hücum dərəcələrinin daha da azalmasına səbəb olur (40% -ə qədər). İş yerlərinin yarısının bağlanması bu təsiri artıra bilər, lakin daha yüksək iqtisadi qiymətə başa gəlir.  

Sosial yönümlü  profilaktika siyasətində  üçün, ən yaxşı istifadə, məktəb və ya iş yerlərində dərmanların paylanması, tibbi proflaktiki tədbirlərin aparılmasıdır. Lakin bunun üçün əhalinin azı 72% -i proflaktiyaya cəlb olunmalıdır və tam antiviral ehtiyat tələb edilir.  Peyvəndlərdən istifadə olunması əhəmiyyətli təsir göstərir. 2 həftədə bir doza peyvəndi, yoluxma ehtimalını 30% azaldır və yoluxmuş olanların klinik halına çevrilməsini 50% olaraq qoruyur. Gündə əhalinin 1% nisbətində peyvənd etmək, ilk qlobal püskürmənin 2 ayı ərzində başlamadır. Mərhələli bir peyvənd proqramı, ilk növbədə uşaqlar peyvənd olunduqda ötürülmənin azaldılmasına maksimum təsir göstərir, çünki məktəb yaşlı uşaqlar ən yüksək ötürmə nisbətinə malikdirlər.

Epidemiyalarda yoluxma sayının minimuma endirilməsi

Yayılma sürəti virusun özündən və insanların davranışından asılıdır. İnsanlar arasındakı təmaslar kökündən azalsa ən yoluxucu virus tez yayıla bilməyəcək. Yeni epidemiyanın proqnozlaşdırılmasında əsas parametr R₀ - reproduktiv sayıdır: bu, bir yoluxmuş şəxsin yoluxdurduğu insanların orta sayıdır. Əlbəttə ki, bu virusun xüsusiyyətlərindən asılıdır: məsələn, xarici mühitdə nə qədər sabit olması, hüceyrələrə asanlıqla nüfuz etməsi, səbəb olduğu xəstəliyin nə qədər davam etməsi və fəal şəkildə öyrənilən bir çox xüsusiyyətləri.

Bununla birlikdə, R₀ - yoluxmuş insanların orta sayı sosial əlaqələrin ortalama sayından asılıdır: ötürülmə ehtimalı çox yüksək olsa da, əhali içərisində bu təmasların sayı minimuma endirilərsə R₀ dəyəri əhəmiyyətli dərəcədə azaldıla bilər. R₀-ın hətta kiçik bir azalmanın təsirinin zamanla artdığını başa düşmək vacibdir. Bunu, məsələn, mövcud epidemiyanın tədqiqatçılarından biri olan britaniyalı Adam Kuçarski sadə hesablamalarla  göstərir: əgər 5 gündə yeni bir infeksiyanın iki dəfə artması üçün vaxtın qiymətləndirməsini götürsək, onda daimi R₀ = 2.5 ilə ayda bu halların sayı artacaq (2, 5) ⁶ = 244 dəfə, R₀ yarıya endirildiyi təqdirdə ayda yeni halların sayı cəmi dörd qat artacaqdır. 

Yeni halların sayını yarıya endirmək üçün R₀-ni cəmi 10% azaltmaq kifayətdir. R₀-ni kritik bir dəyərə endirilsə bilsək, epidemiya tədricən bitəcəkdir.

2003-cü ildə baş verən SARS epidemiyasında belə oldu: sərt karantin tədbirləri tətbiq edildikdən sonra təbii olaraq azaldı. O vaxt peyvənd üzərində iş aparılsa da, heç bir peyvənd edilmədi.  Epidemiyanın sonunda xəstələnənlərin sayı ümumi əhali ilə müqayisədə az idi. Təəssüf ki, SARS epidemiyasının nisbətən kiçik ziyanının da mənfi tərəfi oldu: sona çatdıqdan sonra bu tip koronavirus infeksiyasının qarşısının alınması istiqamətində işlər aparılmadı.

Yeni epidemiyanın başlanğıcında bir çox mütəxəssis SARS-CoV-2 ilə eyni şeyin baş verə biləcəyini düşünürdü: Çində ciddi karantin tədbirlərinin tətbiqi, bütün xəstələrin ümumi monitorinqi və karantinin olmasının mümkün olduğu bir vaxtda virusu dayandırdı. Bununla birlikdə, yeni koronavirus SARS-dən bir qədər daha çox yoluxucu oldu və Çində karantin çox gec tətbiq olunması miqyası artırdı.

Epidemiya erkən mərhələdə dayandırılmasa, hamı ümumiyyətlə xəstələnəcəkmi?  Hər kəs xəstələnməsə də, çox adam yoluxacaqdır. Epidemiya yalnız xəstələnmiş və ya aşılanmışların nisbəti əhəmiyyətli olduqda azalacaq.

Epidemiyanın dinamikası çox mürəkkəb olmayan riyazi qanunlara uyğundur: orta hesabla bir yoluxmuş insan həssas bir populyasiyada birdən çox insana yoluxursa, o zaman xəstəliklərin sayı eksponent olaraq artacaqdır. Bir nümunə olaraq hesablama aparıla bilər: əgər hər bir yoluxmuş şəxs orta hesabla iki nəfəri yoluxdurursa, xəstələnənlərin nisbəti 50% -ə çatanda bu iki nəfərdən yalnız biri infeksiyaya həssas olmağa davam edəcək  və artma dayanacaq.

Bu deyilənlər epidemiya ilə mübarizə üçün strateji araşdırmaların vacibliyini bir daha göstərir. Pandemiyanın şiddətini azaltmaq üçün milli strategiyaların hazırlanması həm qlobal, həm də ölkə daxilində ictimai sağlamlığın prioritet məsələsidir. 

Şöhrət Eyvazov / Modern.az

BakuCity.az

Bakı Koronavirus Epidemiya
Əgər səhv görmüsünüzsə, mətndə səhvi seçin və Ctrl+Enter sıxaraq redaksiyaya göndərin

Şərhlər

Şərhlər ünsiyyət, müzakirə və maraqlı sualların aydınlaşdırılması üçün nəzərdə tutulub

Cəmiyyət
Kredit də götürə bilərsiniz "Koronavirus (COVID-19) infeksiyasının yayılmasının qarşısını almaq məqsədilə görülən tədbirlər çərçivəsində borca görə heç kimin suyu kəsilə bilməz”. BakuCity.az xəbər verir ki, bu barədə "Azərsu" ASC-nin mətbuat xidmətinin rəhbəri Anar Cəbrayıllı bildirib. O xatırladıb ki, Nazirlər Kabineti yanında Operativ Qərargahın tapşırıqlarına uyğun olaraq koronavirus pandemiyasının qarşısının almaq üçün "Azərsu" ASC zəruri tədbirlər gör...
Cəmiyyət
Koronavirusa qarşı öldürücü silah? Rusiya alimləri bakteriya, göbələk və viruslara qarşı effektiv mübarizə aparmaq üsulu tapıblar. BakuCity.az xəbər verir ki, bu barədə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası (AMEA) məlumat yayıb.  Bildirilib ki, mütəxəssislər soyuq plazma ilə emal edilən suyun hətta koronavirusa qarşı öldürücü silah ola biləcəyini müəyyənləşdiriblər. İnfeksiyanın yayılması fonunda hava ilə yanaşı, virusun yerləşə biləcəyi səthlərin də dezinfe...
Cəmiyyət
Şəxsiyyət vəsiqəsinin olmamasına görə cərimə nəzərdə tutulmur Vətəndaşlar qaydalara riayət etmədən icazəsiz evdən çölə çıxarlarsa və hüquq-mühafizə orqanlarının əməkdaşları tərəfindən saxlanılarsa, həmin şəxslərə qarşı İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 211-ci maddəsinə əsasən, karantin qaydalarını pozduğu üçün inzibati tənbeh tədbiri tətbiq edilə bilər. BakuCity.az Trend-ə istinadən məlumat verir ki, bunu Vəkillər Kollegiyasının üzvü Anar Qasımlı deyib. Onun s...
Cəmiyyət
Karantindən çıxan Azərbaycan vətəndaşları yaşayış yerlərinə necə qayıdacaq? Azərbaycana Respublikasının Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyinin sədr müavini Ceyhun Salmanov hazırda karantində saxlanılan Azərbaycan vətəndaşlarının karantindən çıxdıqdan sonra SMS göndərməklə öz yaşayış ərazilərinə qayıda bilib-bilməyəcəklərinə aydınlıq gətirib. BakuCity.az-ın məlumatına görə, sədr müavini Nazirlər Kabinetinin q...
Cəmiyyət
4 apreldə gözlənilən hava şəraiti Milli Hidrometeorologiya Xidmətindən BakuCity.az-a verilən məlumata görə, aprelin 4-də Bakıda və Abşeron yarımadasında havanın dəyişkən buludlu olacağı, arabir tutulacağı, gün ərzində bəzi yerlərdə yağış yağacağı, duman olacağı gözlənilir.  Mülayim şimal küləyi əsəcək. Havanın temperaturu  Abşeron yarımadasında gecə 6-9, gündüz  11-14, Bakıda gecə 6-8, gündüz 11-13 dərəcə isti olacaq. Atmosfer  təzyiqi 766 mm civə sütunund...
Cəmiyyət
Fəaliyyətinə icazə verilən şəxslərin avtomobillə sərnişin daşıması qadağan olunacaq Ölkə ərazisində elan edilən xüsusi karantin rejiminin gücləndirilməsi ilə bağlı aprelin 5-dən fəaliyyətinə icazə verilən şəxslərin şəxsi avtomobili ilə sərnişin daşıması qadağan olunacaq. BakuCity.az xəbər verir ki, bunu Trend-ə açıqlamasında Baş Dövlət Yol Polisi İdarəsinin İctimaiyyətlə əlaqələr şöbəsinin müdiri, polis polkovniki Kamran Əliyev deyib. Onun sözlərinə görə,...
Cəmiyyət
Dövlətimizin başçısı Moskva prospekti ilə 20 Yanvar küçəsinin kəsişməsindəki piyada keçidinin açılışında da iştirak edib Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev aprelin 3-də Bakı-Sumqayıt yolunun genişləndirilməsi çərçivəsində görülən işlərlə tanış olub. BakuCity.az xəbər verir ki, dövlətimizin başçısı Moskva prospekti ilə 20 Yanvar küçəsinin kəsişməsində tikilən yerüstü piyada keçidinin açılışında da iştirak edib. BakuCity.az
Cəmiyyət
Cavablar 10-15 dəqiqə gecikə bilər Evdən çıxmaq icazəsi üçün qısa müddət ərzində SMS xidmətinə kütləvi müraciətlərin olacağı gözlənilir. BakuCity.az-ın məlumatına görə, bunu Azərbaycan Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyi sədrinin müavini Ceyhun Salmanov karantin rejimində evdən çıxma qaydalarını açıqlayarkən deyib. O, vətəndaşlardan təmkinli olmağı xahiş edib: “Cavablar 10-15 dəqiqə gecikə bilər. Ümumiyyətlə...
Cəmiyyət
32 nəfər sağalıb Azərbaycanda 43 yeni koronavirus (COVID-19) infeksiyasına yoluxma faktı qeydə alınıb. Bu barədə BakuCity.az-a Nazirlər Kabineti yanında Operativ Qərargahdan məlumat verilib. Xüsusi rejimli xəstəxanalara yerləşdirilmiş həmin şəxslərdən 7 nəfərin vəziyyəti ağır, 12 nəfərdə orta ağır qiymətləndirilir, digərlərinin səhhəti stabildir. Eyni zamanda, koronavirus infeksiyasına yoluxmuş 6 nəfər xüsusi rejimli xəstəxanalarda müalicə olunaraq sağalıb...