Epidemiyanın sonu nə vaxt çatır: faktlar və proqnozlar

Yazının hazırlanmasında Nostradamusun, Vanqanın və müasir “öngörücülərin” proqnozlarından istifadə edilməyib. İnternetdə mövzuya uyğun müvafiq elmi-kütləvi nəşrlər araşdırılıb. 

Müqayisəli statistika göstərir ki, tibbi mobilizasiya olmayanda koronavirusa yoluxanların sayı mübarizə tədbirləri aparılan hala nisbətə  3 dəfə çox olur.

Birinci halda infeksiya o qədər sürətlə yayılır ki, tibbi yardıma möhtac olanların sayı ölkənin mövcud səhiyyə resurslarından artıq olur. Çünki həmin imkanları qısa müddətdə çoxaltmaq mümkün deyildir. Xəstəxana çarpayıları, oksigen balonları, tibbi vasitələr və ən əsası həkimlər çatmır. Nəticədə ölüm faizləri də çox olur. İtaliya və İranda olduğu kimi...

İkinci halda, yəni bu bəlaya qarşı aktiv məhdudlaşdırıcı tədbirlər görüldükdə infeksiyanın yayılması əhəmiyyətli dərəcədə yavaşlayır. Doğrudur, epidemiya hələ də yayılmağa davam edir, lakin ağır xəstələri meydana çıxarmaq üçün vaxt və tibbi resurslar daha əlverişlidir.  Bu ssenarinin əlavə bir üstünlüyü, infeksiyaya yoluxma riskinə sahib olan həkimlərin daha az təhlükəyə məruz qalmalarıdır.

Keçmişdə İspan qripinə qarşı mübarizədə belə oldu. Hal-hazırda  kifayət qədər sərt qaydada və gecikmədən bunu edən ölkələr Sinqapur və Çin da uğurlu nəticələrə  nail olmaqdadırlar. 

Alimlərinin tədqiqatlarına görə, epidemiyalarda ümumi olaraq, yayılmanın 30% -i evdə baş verir. 37 % yoluxmanın məktəblərdə vəya iş yerlərində, 33 %-in isə   digər ictimai ortamlardan başladığı güman edilir. Buna görə də məktəbin bağlanması və sosial yönümlü profilaktika siyasəti daha effektiv hesab edilir.

Hələ 2006-cı ildə nəşr edilmiş “Qrip pandemiyasının azaltılması strategiyaları” adlı araşdırmada göstərilir ki, məktəblərin bağlanması pik hücum dərəcələrinin daha da azalmasına səbəb olur (40% -ə qədər). İş yerlərinin yarısının bağlanması bu təsiri artıra bilər, lakin daha yüksək iqtisadi qiymətə başa gəlir.  

Sosial yönümlü  profilaktika siyasətində  üçün, ən yaxşı istifadə, məktəb və ya iş yerlərində dərmanların paylanması, tibbi proflaktiki tədbirlərin aparılmasıdır. Lakin bunun üçün əhalinin azı 72% -i proflaktiyaya cəlb olunmalıdır və tam antiviral ehtiyat tələb edilir.  Peyvəndlərdən istifadə olunması əhəmiyyətli təsir göstərir. 2 həftədə bir doza peyvəndi, yoluxma ehtimalını 30% azaldır və yoluxmuş olanların klinik halına çevrilməsini 50% olaraq qoruyur. Gündə əhalinin 1% nisbətində peyvənd etmək, ilk qlobal püskürmənin 2 ayı ərzində başlamadır. Mərhələli bir peyvənd proqramı, ilk növbədə uşaqlar peyvənd olunduqda ötürülmənin azaldılmasına maksimum təsir göstərir, çünki məktəb yaşlı uşaqlar ən yüksək ötürmə nisbətinə malikdirlər.

Epidemiyalarda yoluxma sayının minimuma endirilməsi

Yayılma sürəti virusun özündən və insanların davranışından asılıdır. İnsanlar arasındakı təmaslar kökündən azalsa ən yoluxucu virus tez yayıla bilməyəcək. Yeni epidemiyanın proqnozlaşdırılmasında əsas parametr R₀ - reproduktiv sayıdır: bu, bir yoluxmuş şəxsin yoluxdurduğu insanların orta sayıdır. Əlbəttə ki, bu virusun xüsusiyyətlərindən asılıdır: məsələn, xarici mühitdə nə qədər sabit olması, hüceyrələrə asanlıqla nüfuz etməsi, səbəb olduğu xəstəliyin nə qədər davam etməsi və fəal şəkildə öyrənilən bir çox xüsusiyyətləri.

Bununla birlikdə, R₀ - yoluxmuş insanların orta sayı sosial əlaqələrin ortalama sayından asılıdır: ötürülmə ehtimalı çox yüksək olsa da, əhali içərisində bu təmasların sayı minimuma endirilərsə R₀ dəyəri əhəmiyyətli dərəcədə azaldıla bilər. R₀-ın hətta kiçik bir azalmanın təsirinin zamanla artdığını başa düşmək vacibdir. Bunu, məsələn, mövcud epidemiyanın tədqiqatçılarından biri olan britaniyalı Adam Kuçarski sadə hesablamalarla  göstərir: əgər 5 gündə yeni bir infeksiyanın iki dəfə artması üçün vaxtın qiymətləndirməsini götürsək, onda daimi R₀ = 2.5 ilə ayda bu halların sayı artacaq (2, 5) ⁶ = 244 dəfə, R₀ yarıya endirildiyi təqdirdə ayda yeni halların sayı cəmi dörd qat artacaqdır. 

Yeni halların sayını yarıya endirmək üçün R₀-ni cəmi 10% azaltmaq kifayətdir. R₀-ni kritik bir dəyərə endirilsə bilsək, epidemiya tədricən bitəcəkdir.

2003-cü ildə baş verən SARS epidemiyasında belə oldu: sərt karantin tədbirləri tətbiq edildikdən sonra təbii olaraq azaldı. O vaxt peyvənd üzərində iş aparılsa da, heç bir peyvənd edilmədi.  Epidemiyanın sonunda xəstələnənlərin sayı ümumi əhali ilə müqayisədə az idi. Təəssüf ki, SARS epidemiyasının nisbətən kiçik ziyanının da mənfi tərəfi oldu: sona çatdıqdan sonra bu tip koronavirus infeksiyasının qarşısının alınması istiqamətində işlər aparılmadı.

Yeni epidemiyanın başlanğıcında bir çox mütəxəssis SARS-CoV-2 ilə eyni şeyin baş verə biləcəyini düşünürdü: Çində ciddi karantin tədbirlərinin tətbiqi, bütün xəstələrin ümumi monitorinqi və karantinin olmasının mümkün olduğu bir vaxtda virusu dayandırdı. Bununla birlikdə, yeni koronavirus SARS-dən bir qədər daha çox yoluxucu oldu və Çində karantin çox gec tətbiq olunması miqyası artırdı.

Epidemiya erkən mərhələdə dayandırılmasa, hamı ümumiyyətlə xəstələnəcəkmi?  Hər kəs xəstələnməsə də, çox adam yoluxacaqdır. Epidemiya yalnız xəstələnmiş və ya aşılanmışların nisbəti əhəmiyyətli olduqda azalacaq.

Epidemiyanın dinamikası çox mürəkkəb olmayan riyazi qanunlara uyğundur: orta hesabla bir yoluxmuş insan həssas bir populyasiyada birdən çox insana yoluxursa, o zaman xəstəliklərin sayı eksponent olaraq artacaqdır. Bir nümunə olaraq hesablama aparıla bilər: əgər hər bir yoluxmuş şəxs orta hesabla iki nəfəri yoluxdurursa, xəstələnənlərin nisbəti 50% -ə çatanda bu iki nəfərdən yalnız biri infeksiyaya həssas olmağa davam edəcək  və artma dayanacaq.

Bu deyilənlər epidemiya ilə mübarizə üçün strateji araşdırmaların vacibliyini bir daha göstərir. Pandemiyanın şiddətini azaltmaq üçün milli strategiyaların hazırlanması həm qlobal, həm də ölkə daxilində ictimai sağlamlığın prioritet məsələsidir. 

Şöhrət Eyvazov / Modern.az

BakuCity.az

Bakı Koronavirus Epidemiya
Əgər səhv görmüsünüzsə, mətndə səhvi seçin və Ctrl+Enter sıxaraq redaksiyaya göndərin

Şərhlər

Kriminal
Azərbaycanın Serbiya, Monteneqro, Bosniya və Hersoqovinadakı səfiri Elda Həsənov həbs olunub. Məlumat verildiyi kimi, Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyinin bəzi vəzifəli şəxslərinin öz səlahiyyətlərindən sui-istifadə edib dövlətin qanunla qorunan mənafelərinə mühüm zərər vuran əməllərə yol vermələri ilə bağlı Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətində (DTX) başlanılmış cinayət işi üzrə Xarici İşlər Nazirliyinin İşlər idarəsinin müdiri, Nazirliyin Tender...
Cəmiyyət
Azərbaycanda koronavirusa yoluxanların sayı açıqlanıb. Azərbaycanda koronavirus (COVID-19) infeksiyasına 91 yeni yoluxma faktı qeydə alınıb, 211 nəfər müalicə olunaraq sağalıb və evə buraxılıb. Nazirlər Kabineti yanında Operativ Qərargahdan BakuCity.az-a verilən məlumata görə, analiz nümunələri müsbət çıxan 3 nəfər vəfat edib. Həmçinin oxu: Bakını tərk etmək istəyən COVID-19 xəstəsinə cinayət işi başlanıldı İndiyədək ölkədə ümumilikdə 33 915 nəfərin korona...
Biznes
“Mənzil sahibi olmuş vətəndaşların mənzil seçimi prosesi barədə məlumatları sosial şəbəkələrdə paylaşmaları məqsədəuyğun olardı”. BakuCity.az xəbər verir ki, bu fikirləri Mənzil İnşaatı Dövlət Agentliyinin (MİDA) güzəştli mənzillərlə bağlı keçirdiyi son satışların nəticələrini dəyərləndirən Milli Məclisin deputatı Vüqar Bayramov deyib. Həmçinin oxu: Güzəştli mənzillər belə təhvil veriləcək - VİDEO Vüqar Bayramov qeyd edib ki, artıq mənzilə sahib olanların...
Ekologiya
Bakıda 14 avqustda gözlənilən hava şəraiti açıqlandı. Milli Hidrometeorologiya Xidmətindən BakuCity.az-a verilənməlumata görə,Bakıda və Abşeron yarımadasında havanın dəyişkən buludlu olacağı, əsasən yağmursuz keçəcəyi, lakin səhər yarımadanın bəzi yerlərində qısamüddətli az yağış yağacağı gözlənilir.  Arabir güclənən şimal-qərb küləyi əsəcək. Havanın temperaturu  Abşeron yarımadasında gecə 21-24,  gündüz  28-31,  Bakıda  gecə 21-23, gündüz  29-31 dərəcə is...
Kriminal
Bakıda soyğunçuluqla məşğul olan şəxslər saxlanılıb. Bununla bağlı Daxili İşlər Nazirliyindən BakuCity.az-a bildirilib. Binəqədi RPİ 40-cı Polis Bölməsinin əməkdaşları tərəfindən quldurluq etdiklərinə görə tutulmuş H.Məlikovun, T.Əliyevin və V.Nəsirovun ətrafında aparılmış əməliyyat tədbirləri ilə onların Bakı şəhər sakini E.Kazımovun 400 manat, 470 ABŞ dolları və 600 avro pulunu soyğunçuluq yolu ilə almaları da müəyyən edilib. BakuCity.az
Kriminal
Yaşayış yerini tərk Covid-19-a yoluxmuş şəxslər müəyyən edilərək məsuliyyətə cəlb ediliblər. Daxili İşlər Nazirliyinin (DİN) Mətbuat Xidmətindən BakuCity.az-a verilən məlumata görə, Abşeron Rayon Polis İdarəsinə koronavirusa yoluxmuş şəxsin yaşayış yerini tərk etməsi barədə məlumat daxil olub.  Polis əməkdaşlarının keçirdikləri tədbirlər nəticəsində avqustun 11-də saat 18 radələrində virusa yoluxmuş İsmayıllı rayon sakini A.Hüseynov karantin rejimi qaydala...
Cəmiyyət
Azərbaycanda karantin rejiminin qaydaları yumşaldıqdan sonra bir sıra müəssisələr və obyektlər öz fəaliyyətini bərpa edib.  BakuCity.az xəbər verir ki, Azərbaycanda əhalinin böyük maraqla gözlədiyi "Binə" və "Sədərək" ticarət mərkəzlərinin fəaliyyətinə qoyulan qadağanın aradan qaldırılmasıdır.  Hələlik hər iki ticarət mərkəzinin fəaliyyəti ilə bağlı qərar verilməsə də, sosial şəbəkədə iri ticarət mərkəzlərinə olan tələbatla bağlı geniş müzakirələr aparılır...
Cəmiyyət
Bakıda müəllim dənizdə batmaq təhlükəsi ilə üzləşən iki nəfəri xilas edib. Bakı Ali Neft Məktəbinin Bədən Tərbiyəsi və İdman kafedrasının Baş müəllimi Pyotr Anatolyeviç Kuvşinov Xəzər dənizinin sahilində, Şimali GRES bölgəsindəki Mayak çimərliyindən bir qədər aralıda batmaq təhlükəsi ilə üz-üzə olan iki nəfəri xilas edib. BakuCity.az xəbər verir ki, bu barədə Ali Məktəbdən məlumat verilib.  Məlumata görə, Pyotr Kuvşinov güclü küləyə və yorulmasına rəğmən h...
Cəmiyyət
Dondurulmuş toyuq qanadlarında koronavirus aşkarlanıb. Çinin cənubundakı Şenzen şəhəri rəhbərliyi Braziliyadan gətirilmiş dondurulmuş toyuq qanadında koronavirus aşkarlandığını açıqlayıb. BakuCity.az xəbər verir ki, Çinin yerli xəstəliklərə nəzarət mərkəzləri iyun ayından etibarən ət və dəniz məhsullarını xüsusi testlərdən keçirirlər. Buna səbəb iyun ayında dəniz məhsulları bazarında yeni virusun yayılması idi. Bu proseslər çərçivəsində toyuq qanadlarından...